Nobelova nagrada smatra se najuglednijim priznanjem u nauci. Nastala je voljom jednog čovjeka: švedski hemičar i industrijalac Alfred Nobel, izumitelj dinamita, oporukom iz 1895. godine odredio je da se njegovo bogatstvo uloži u fond iz kojeg će se nagrađivati oni koji su donijeli najveću korist čovječanstvu. Prve nagrade dodijeljene su 1901. godine.
Tri naučne nagrade
Nobel je predvidio pet područja: fiziku, hemiju, fiziologiju ili medicinu, književnost i mir. Nagrada za ekonomske nauke uvedena je naknadno i ne potiče iz oporuke. Naučne nagrade dodjeljuju dvije švedske ustanove:
- Kraljevska švedska akademija nauka odlučuje o nagradama za fiziku i hemiju;
- Nobelova skupština pri Institutu Karolinska odlučuje o nagradi za fiziologiju ili medicinu.
Jednu nagradu mogu podijeliti najviše tri osobe. Kandidate predlažu pozvani stručnjaci, a podaci o nominacijama ostaju tajni pedeset godina. Nagrada se u pravilu ne dodjeljuje posthumno. Dobitnici se objavljuju u oktobru, a svečana dodjela održava se 10. decembra, na godišnjicu Nobelove smrti.
Nagrade obično stižu godinama, pa i decenijama nakon otkrića, kada se njegova vrijednost potvrdi. Ograničenje na tri osobe često se kritikuje, jer savremena nauka počiva na velikim timovima.
Od Sarajeva do Züricha
Vladimir Prelog rođen je 23. jula 1906. godine u Sarajevu, koje je tada bilo u sastavu Austro-Ugarske. U rodnom gradu završio je osnovnu školu, a kao dječak se s porodicom preselio u Zagreb. Gimnaziju je pohađao u Zagrebu i Osijeku, a hemiju studirao u Pragu, gdje je i doktorirao 1929. godine.
Nakon nekoliko godina rada u industrijskoj laboratoriji u Pragu, od 1935. predavao je na Tehničkom fakultetu u Zagrebu. Godine 1941. prešao je na Saveznu tehničku visoku školu (ETH) u Zürichu, gdje je ostao do kraja karijere. Ondje je radio uz Lavoslava Ružičku, dobitnika Nobelove nagrade za hemiju 1939. godine, i kasnije ga naslijedio na čelu laboratorije za organsku hemiju. Umro je 7. januara 1998. u Zürichu.
Za šta je nagrađen
Prelog je 1975. godine dobio Nobelovu nagradu za hemiju za istraživanja stereohemije organskih molekula i reakcija. Nagradu je podijelio s Johnom Cornforthom, koji je nagrađen za rad na stereohemiji reakcija koje ubrzavaju enzimi.
Stereohemija se bavi prostornim rasporedom atoma u molekuli. Mnoge molekule postoje u dva oblika koji se odnose kao lijeva i desna ruka: građeni su od istih atoma, ali se ne mogu preklopiti. Ta osobina naziva se hiralnost. Razlika nije samo teorijska, jer se „lijevi“ i „desni“ oblik iste tvari u živom organizmu mogu ponašati sasvim različito, što je od velike važnosti u razvoju lijekova.
Prelog je s Robertom Cahnom i Christopherom Ingoldom razvio pravila kojima se takvi oblici jednoznačno opisuju i imenuju. Poznata su kao Cahn–Ingold–Prelogova pravila i hemičari ih širom svijeta koriste i danas.
Uz Preloga, na tlu današnje Bosne i Hercegovine rođen je još jedan nobelovac: književnik Ivo Andrić, rođen u Docu kod Travnika, dobio je 1961. godine Nobelovu nagradu za književnost.
