Imunološki sistem ima osobinu koju nema nijedan drugi dio tijela: pamti s kim se već borio. Kada prvi put naiđe na neki virus ili bakteriju, treba mu vremena da pronađe pravi odgovor, a u tom periodu čovjek može ozbiljno oboljeti. Pri sljedećem susretu s istim uzročnikom odbrana kreće mnogo brže. Vakcinacija koristi upravo to pamćenje, ali bez prolaska kroz samu bolest.
Šta se dešava nakon vakcinacije
Svaki mikroorganizam na svojoj površini nosi molekule po kojima ga tijelo razlikuje od vlastitih ćelija. Zovu se antigeni. Vakcina sadrži antigen ili uputstvo po kojem ga ćelije same privremeno proizvedu, ali ne i uzročnika sposobnog da izazove bolest.
Odbrambene ćelije preuzmu antigen i pokažu ga limfocitima. Jedna grupa, B-limfociti, počinje proizvoditi antitijela, bjelančevine koje se vežu za antigen i onemogućavaju uzročnika. Druga grupa, T-limfociti, pomaže u usklađivanju odgovora i uništava zaražene ćelije. Kada posao završi, većina tih ćelija nestane, ali dio ostaje kao memorijske ćelije. One godinama „čuvaju“ sliku uzročnika i omogućavaju brz odgovor pri stvarnoj infekciji.
Blago povišena temperatura, umor ili bol na mjestu uboda, koji se ponekad jave nakon vakcinacije, najčešće su znak da je taj odgovor pokrenut.
Glavne vrste vakcina
- Žive oslabljene vakcine sadrže uzročnika koji je oslabljen toliko da kod zdravih osoba ne izaziva bolest.
- Inaktivirane vakcine sadrže uzročnika koji je ubijen i ne može se umnožavati.
- Vakcine s dijelovima uzročnika sadrže samo pojedine bjelančevine ili neutralisan toksin bakterije.
- mRNK i vektorske vakcine ćelijama donose uputstvo da same kratko proizvode jednu bjelančevinu uzročnika.
Kod mRNK vakcina često se postavlja pitanje mijenjaju li one nasljedni materijal. Informacijska RNK je kratkotrajna molekula: ćelija je pročita, napravi bjelančevinu i razgradi je u roku od nekoliko dana. Ona ne ulazi u ćelijsko jedro, gdje se nalazi DNK, i ne ugrađuje se u nju. Za istraživanja koja su omogućila ovu tehnologiju Katalin Karikó i Drew Weissman dobili su 2023. Nobelovu nagradu za fiziologiju ili medicinu.
Zašto su ponekad potrebne dodatne doze
Zaštita nije kod svih vakcina jednako dugotrajna. Kod nekih imunološko pamćenje traje decenijama, kod drugih vremenom slabi, a pojedini virusi, poput virusa gripe, toliko se brzo mijenjaju da se sastav vakcine redovno prilagođava. Zato kalendari vakcinacije predviđaju više doza u određenim razmacima.
Vakcinacija ima i kolektivni učinak. Kada je dovoljno ljudi zaštićeno, uzročnik se teže širi, pa su posredno zaštićeni i oni koji se iz zdravstvenih razloga ne mogu vakcinisati.
Od Jennera do iskorjenjivanja velikih boginja
Engleski ljekar Edward Jenner pokazao je 1796. godine da izlaganje kravljim boginjama štiti od velikih boginja. Skoro dva stoljeća kasnije, 1980. godine, Svjetska zdravstvena organizacija proglasila je velike boginje iskorijenjenim, što je prvi takav slučaj kod jedne ljudske bolesti.
Ovaj tekst objašnjava princip rada vakcina i nije medicinski savjet. O vakcinaciji u konkretnom slučaju odlučuje se u razgovoru s ljekarom, prema važećem kalendaru nadležnih zdravstvenih ustanova.
