Zvijezde na noćnom nebu djeluju vječno, ali svaka ima početak i kraj. Njihov život traje od nekoliko miliona do mnogo milijardi godina, pa ga ne možemo pratiti na jednoj zvijezdi. Astronomi ga rekonstruišu posmatrajući mnoštvo zvijezda u različitim fazama, slično kao što bi se o ljudskom životu moglo zaključivati iz fotografije punog gradskog trga.
Rođenje u oblaku gasa
Između zvijezda nalaze se ogromni hladni oblaci, sastavljeni uglavnom od vodika i helija, s malo prašine. Kada se dio takvog oblaka počne skupljati pod vlastitom gravitacijom, postaje sve gušći i topliji. Nastaje protozvijezda, užarena kugla gasa koja još ne proizvodi vlastitu energiju.
Ako se u središtu dostigne temperatura od oko deset miliona stepeni, jezgra vodika počinju se spajati u helij. Ta reakcija, nuklearna fuzija, oslobađa energiju koja zaustavlja dalje sažimanje. Zvijezda je rođena. Od ostatka gasa i prašine koji kruži oko nje mogu nastati planete.
Dug i miran srednji vijek
Najveći dio života zvijezda provodi u ravnoteži: gravitacija je steže, a pritisak iz vrelog jezgra širi. Sunce je u toj fazi oko 4,6 milijardi godina i nalazi se otprilike na polovini tog perioda.
Koliko će zvijezda trajati, ovisi o masi, i to suprotno od onoga što bi se očekivalo. Masivne zvijezde imaju više goriva, ali ga troše neuporedivo brže, pa žive svega nekoliko miliona godina. Male i hladne crvene patuljaste zvijezde gore tako štedljivo da mogu trajati duže od sadašnje starosti svemira.
Tri moguća kraja
Kada u jezgru ponestane vodika, ravnoteža se narušava i zvijezda ulazi u završne faze.
- Zvijezde poput Sunca nabubre u crvenog diva, zatim odbace vanjske slojeve, a od jezgra ostane bijeli patuljak: tijelo veličine Zemlje koje se polako hladi.
- Zvijezde otprilike osam i više puta masivnije od Sunca završavaju eksplozijom supernove. Od jezgra ostaje neutronska zvijezda, tijelo prečnika dvadesetak kilometara s masom većom od Sunčeve.
- Najmasivnije zvijezde ostavljaju jezgro koje ništa ne može zaustaviti u urušavanju, pa nastaje crna rupa.
Sunce će, prema proračunima, postati crveni div za oko pet milijardi godina. Neće eksplodirati kao supernova, jer za to nema dovoljno mase.
Zvjezdana prašina u nama
U ranom svemiru postojali su gotovo isključivo vodik i helij. Ugljik, kisik, kalcij i željezo nastali su fuzijom u unutrašnjosti zvijezda, a još teži elementi u eksplozijama supernova i sudarima neutronskih zvijezda. Umiruće zvijezde vraćaju te elemente u međuzvjezdani prostor, gdje ulaze u sastav novih oblaka, novih zvijezda i planeta.
Zato tvrdnja da smo građeni od zvjezdane prašine nije samo pjesnička slika. Atomi kisika koje udišemo i željeza u krvi nastali su u zvijezdama koje su se ugasile prije nego što je Sunčev sistem postojao.
