Malo je građevina u Bosni i Hercegovini koje su toliko puta fotografisane, opisane i opjevane kao Stari most. Jedan jedini kameni luk, razapet između dvije obale Neretve, postao je znak grada, ali i slika koja se u svijetu najčešće vezuje za cijelu zemlju.
Gradnja u doba Sulejmana Veličanstvenog
Most je naručen 1557. godine, za vladavine sultana Sulejmana Veličanstvenog, kao zamjena za stariji, nesigurni drveni prelaz. Gradnju je vodio mimar Hajrudin, učenik velikog osmanskog arhitekte Sinana. Radovi su trajali devet godina, a natpis na mostu bilježi da je dovršen 974. hidžretske godine, što odgovara 1566. ili 1567. godini.
Luk je dug oko 29 metara i širok oko četiri, a u najvišoj tački izdiže se dvadesetak metara iznad rijeke, zavisno od vodostaja. Za ono vrijeme bio je to izuzetan inženjerski poduhvat. Uz most su podignute i dvije utvrđene kule, Halebija i Tara, u kojima su boravili čuvari prelaza, mostari. Po njima je, prema uobičajenom tumačenju, i grad dobio ime.
Rušenje 1993. godine
Most je više od četiri stoljeća odolijevao poplavama, zemljotresima i ratovima. Srušen je 9. novembra 1993. godine, tokom rata u Bosni i Hercegovini, nakon granatiranja s položaja Hrvatskog vijeća obrane. Snimak luka koji se urušava u Neretvu obišao je svijet i postao jedna od najupečatljivijih slika razaranja kulturne baštine u Evropi krajem 20. stoljeća.
Obnova kamen po kamen
Obnova je započela 2001. godine, a u njoj su učestvovali Svjetska banka, UNESCO, Fondacija Aga Khan za kulturu i Svjetski fond za spomenike, uz finansijsku podršku nekoliko država. Graditelji su nastojali da novi most bude što vjernija replika starog:
- dio izvornih blokova izvađen je iz korita Neretve,
- novi kamen, lokalni tenelija, vađen je u kamenolomu u okolini Mostara,
- primijenjene su tradicionalne tehnike obrade i spajanja kamena.
Obnovljeni most svečano je otvoren 23. jula 2004. godine. Godinu kasnije, 2005, UNESCO je na Listu svjetske baštine upisao „Područje Starog mosta starog grada Mostara”, čime je priznata vrijednost ne samo mosta već i cijele historijske jezgre oko njega.
Skokovi kao dio tradicije
Stari most nije samo spomenik koji se gleda. S njegove ograde u hladnu Neretvu generacijama skaču mostarski skakači, a tradicija je s vremenom prerasla u organizovano takmičenje, koje se u današnjem obliku održava od 1968. godine. Dva su prepoznatljiva stila: skok na noge i čuvena „lasta”, u kojoj skakač veći dio leta provede raširenih ruku.
Za posjetioca je najbolje doći rano ujutro ili predvečer, kada se gužva na Kujundžiluku prorijedi i kada se most može vidjeti onako kako su ga opisivali stari putopisci: kao luk koji djeluje lakše nego što bi kamen smio biti.
