Ima knjiga koje promijene način na koji jedna kultura vidi samu sebe. Kameni spavač Maka Dizdara takva je knjiga: nakon nje stećci više nisu bili samo arheološki spomenici, nego i književna tema, a srednjovjekovna Bosna dobila je pjesnički glas koji prije toga nije imala.
Pjesnik iz Stoca
Mehmedalija Mak Dizdar rođen je 17. oktobra 1917. godine u Stocu, gradu u čijoj se neposrednoj blizini nalazi nekropola Radimlja, jedno od najpoznatijih nalazišta stećaka. Prvu zbirku, Vidovopoljska noć, objavio je 1936. godine. Nakon Drugog svjetskog rata radio je kao novinar i urednik, između ostalog u listu Oslobođenje i časopisu Život. Umro je 14. jula 1971. godine u Sarajevu.
Do Kamenog spavača došao je postepeno, kroz zbirke Plivačica, Okrutnosti kruga i Koljena za Madonu. Uporedo je godinama proučavao stare natpise, povelje i rukopise, a plod tog rada je antologija Stari bosanski tekstovi iz 1969. godine.
Kako je zbirka građena
Prvo izdanje Kamenog spavača izašlo je 1966. godine, a pjesnik je knjigu dorađivao do kraja života. Zbirka je podijeljena u četiri ciklusa:
- Slovo o čovjeku,
- Slovo o nebu,
- Slovo o zemlji,
- Slovo o slovu.
Polazište su epitafi sa stećaka, kratki zapisi u kojima pokojnik često govori u prvom licu i obraća se prolazniku. Dizdar taj postupak preuzima i razvija. U njegovim pjesmama govore ljudi pod kamenom: ratnici, krstjani, klesari, obični seljaci. Govore o smrti, ali još više o životu, o progonu, vjeri, zemlji i prkosu.
Stari jezik u modernoj pjesmi
Najveća novina knjige je jezik. Dizdar miješa arhaične riječi i oblike iz srednjovjekovnih spisa s modernim slobodnim stihom, igra se zvukom, ponavljanjima i grafičkim rasporedom riječi na stranici. Rezultat nije imitacija starine nego savremena poezija koja zvuči kao da dolazi iz velike dubine.
U tumačenjima zbirke često se ističe slika Bosne kao zemlje prkosa i sna, kao i motivi preuzeti s kamena: ruka podignuta na pozdrav, kolo, loza, sunce i mjesec. Dio kritike upozorava da je Dizdarova vizija srednjovjekovne Bosne i Crkve bosanske prije pjesnička nego historijska, i da je ne treba čitati kao naučnu tezu. To zbirci ne oduzima vrijednost, ali je korisno imati na umu.
Modra rijeka i trag koji je ostao
Posljednje godine života Dizdar je objavio i pjesmu Modra rijeka, koja se smatra jednom od najljepših u bosanskohercegovačkoj književnosti i koja se često čita kao sažetak njegovog pjesništva. Kameni spavač je preveden na više jezika, a engleski prijevod Francisa R. Jonesa donio je knjizi čitaoce i izvan regije. Pjesnikov lik nalazi se i na jednoj od verzija novčanice od deset konvertibilnih maraka.
Čitaocu se može preporučiti jednostavan redoslijed: najprije zbirka, potom posjeta Radimlji. Pjesme se drukčije čitaju kada se stane pred kamen s kojeg su potekle, a i kamen se drukčije gleda nakon pjesama.
