Ostanak nakon radnog vremena u mnogim je kolektivima postao svakodnevica, često bez evidencije i bez dodatne naknade. Zakoni o radu u Bosni i Hercegovini na prekovremeni rad gledaju drugačije: kao na izuzetak koji je dopušten samo u određenim situacijama, vremenski ograničen i obavezno plaćen više od redovnog rada.
Šta se smatra prekovremenim radom
Puno radno vrijeme u oba entiteta iznosi 40 sati sedmično. Prekovremeni rad je svaki rad duži od punog radnog vremena, koji radnik obavlja na zahtjev poslodavca. Zakoni ga dopuštaju u slučajevima poput više sile, iznenadnog povećanja obima posla ili drugih neplaniranih okolnosti.
Od prekovremenog rada treba razlikovati preraspodjelu radnog vremena, kod koje se u jednom periodu radi duže, a u drugom kraće, tako da prosjek ostaje u okviru punog radnog vremena. Preraspodjela se uvodi posebnom odlukom i po posebnim pravilima.
Koliko smije trajati
Ograničenja se razlikuju po entitetima:
- Federacija BiH: prema važećem Zakonu o radu, prekovremeni rad može trajati najviše osam sati sedmično.
- Republika Srpska: Zakon o radu postavlja dnevno, sedmično i godišnje ograničenje, pri čemu je sedmična granica deset sati.
- Brčko distrikt: primjenjuje se zakon o radu distrikta s vlastitim ograničenjima.
Uz to, radniku se mora osigurati dnevni i sedmični odmor. Kada prekovremeni rad traje duže ili se često ponavlja, propisi mogu predvidjeti i obavezu poslodavca da o tome obavijesti inspekciju rada.
Ko ne može raditi prekovremeno
Zakoni posebno štite pojedine kategorije radnika. Maloljetnicima je prekovremeni rad zabranjen. Trudnice, roditelji male djece i samohrani roditelji mogu raditi prekovremeno samo uz vlastiti pisani pristanak, pod uslovima koje propisuje zakon entiteta ili distrikta.
Kako se plaća
Za prekovremeni rad radnik ima pravo na uvećanu platu. Zakon propisuje samo da uvećanje mora postojati, dok se procenat utvrđuje kolektivnim ugovorom, pravilnikom o radu ili ugovorom o radu. Isto važi za noćni rad, rad na dan sedmičnog odmora i rad na praznik. Ponekad se umjesto novca ugovaraju slobodni sati, ali i to mora imati osnov u aktima poslodavca.
Prekovremeni sati moraju biti vidljivi na platnoj listi. Ako ih tamo nema, a radili ste ih, poslodavac ih nije evidentirao.
Šta radnik može uraditi
- Vodite vlastitu evidenciju dolazaka i odlazaka, s datumima i satima.
- Čuvajte poruke i e-mailove kojima vam je naložen ostanak.
- Zatražite pisani nalog za prekovremeni rad kada je to moguće.
- Uporedite platnu listu sa svojom evidencijom svakog mjeseca.
- Ako dogovor s poslodavcem ne uspije, obratite se sindikatu ili inspekciji rada.
Stalni prekovremeni rad obično je znak da je posao loše raspoređen ili da nedostaje ljudi. Razgovor o tome vrijedi otvoriti prije nego što umor počne uticati na kvalitet rada i sigurnost na radnom mjestu.
