Vijeće Evrope najstarija je evropska politička organizacija. Osnovano je 5. maja 1949. godine u Londonu, sa sjedištem u Strazburu, radi zaštite ljudskih prava, demokratije i vladavine prava. Često se miješa s institucijama Evropske unije sličnog naziva, Evropskim vijećem i Vijećem EU, ali je riječ o potpuno odvojenoj organizaciji sa širim članstvom.
Ko su članice i kako organizacija radi
Vijeće Evrope ima 46 država članica, među kojima su sve članice Evropske unije, ali i države koje u Uniji nisu, poput Turske, Ujedinjenog Kraljevstva, Norveške i Švicarske. Bosna i Hercegovina članica je od 24. aprila 2002. godine. Broj članica se mijenjao: Rusija je prestala biti članica 2022. godine.
Glavna tijela su:
- Komitet ministara, koji čine ministri vanjskih poslova članica ili njihovi stalni predstavnici, i koji donosi odluke organizacije;
- Parlamentarna skupština, sastavljena od delegacija nacionalnih parlamenata, koja raspravlja, daje preporuke i bira sudije Evropskog suda za ljudska prava;
- generalni sekretar, koji vodi organizaciju;
- komesar za ljudska prava, nezavisna institucija koja prati stanje u članicama.
Uz Vijeće Evrope djeluju i stručna tijela, među kojima je javnosti najpoznatija Venecijanska komisija, koja daje pravna mišljenja o ustavima i zakonima.
Konvencija i Sud u Strazburu
Najvažniji dokument organizacije je Evropska konvencija o ljudskim pravima, potpisana 1950. godine, koja je stupila na snagu 1953. Njome se jamče, među ostalim, pravo na život, zabrana mučenja, pravo na pravično suđenje, poštovanje privatnog i porodičnog života te sloboda izražavanja, vjeroispovijesti i okupljanja.
Poštovanje Konvencije nadzire Evropski sud za ljudska prava, koji kao stalni sud radi od 1998. godine. Ima onoliko sudija koliko je država članica, a biraju se na jedan mandat od devet godina, bez mogućnosti ponovnog izbora. Sudije ne zastupaju državu iz koje dolaze.
Ovaj sud ne treba miješati sa Sudom Evropske unije u Luksemburgu, koji tumači pravo EU.
Ko se i kako može obratiti Sudu
Predstavku može podnijeti svaka osoba, grupa ili organizacija koja smatra da joj je država članica povrijedila pravo iz Konvencije. Predstavka se podnosi protiv države, a ne protiv privatnih lica. Osnovni uslovi su:
- prethodno moraju biti iskorišteni svi djelotvorni pravni lijekovi u vlastitoj državi, što u BiH u pravilu uključuje i apelaciju Ustavnom sudu;
- predstavka se mora podnijeti u roku od četiri mjeseca od konačne domaće odluke;
- mora se odnositi na pravo zajamčeno Konvencijom ili njenim protokolima.
Postupak je pisan i pred Sudom se ne plaćaju takse. Sud nije još jedna žalbena instanca: ne preispituje činjenice ni primjenu domaćeg prava, nego utvrđuje da li je povrijeđena Konvencija. Velik dio predstavki bude odbačen jer ne ispunjava formalne uslove.
Šta se dešava nakon presude
Presude su obavezujuće za državu protiv koje su donesene. Sud može dosuditi pravičnu naknadu, a država je uz to dužna otkloniti uzrok povrede, što ponekad zahtijeva izmjenu zakona. Izvršenje nadzire Komitet ministara. Sud ne može sam poništiti domaći zakon ili presudu.
