Početkom osamdesetih godina prošlog stoljeća u Sarajevu se oblikovao krug mladih muzičara i humorista koji je sam sebi nadjenuo ime novi primitivizam. Naziv je bio šala na račun tada pomodnih pravaca poput novog vala i novog romantizma: umjesto ugledanja na London, ovi su autori za polazište uzeli vlastito dvorište, komšiluk i jezik kojim se govorilo na ulici.
Koševo kao polazna tačka
Pokret se najčešće vezuje za sarajevsko naselje Koševo i grupu vršnjaka koji su se poznavali iz škole i sa ulice. Dva sastava činila su njegovu muzičku okosnicu: Zabranjeno pušenje, osnovano 1980. godine, i Elvis J. Kurtović & His Meteors. Kao trenutak u kojem je pokret dobio ime obično se navodi 1983. godina.
Oba sastava objavila su prve albume 1984. godine. Zabranjeno pušenje izdalo je „Das ist Walter“, ploču čiji naslov upućuje na poznati partizanski film o Sarajevu, a Elvis J. Kurtović & His Meteors „Mitove i legende o Kralju Elvisu“. Uz pokret se, labavije, vezuju i rani dani Plavog orkestra i Crvene jabuke, čiji su članovi dolazili iz istog kruga.
Top lista nadrealista
Druga strana novog primitivizma bio je humor. Skečevi pod nazivom „Top lista nadrealista“ počeli su 1981. godine kao dio omladinskog programa Radio Sarajeva, a 1984. godine prešli su na televiziju. Emisija je kasnije doživjela više serijala i postala jedan od najpoznatijih humorističkih programa na ovim prostorima.
Muzika i skečevi dijelili su iste likove i isti ton: sitne prevarante, haustorske filozofe, navijače i komšije, prikazane s mješavinom ironije i simpatije.
Po čemu se prepoznaje
- Lokalni govor – sarajevski žargon i turcizmi umjesto „književnog“ rock izraza.
- Pričanje priča – pjesme su često male novele s imenovanim likovima i jasnim zapletom.
- Jednostavan, garažni zvuk – energija je bila važnija od sviračke virtuoznosti.
- Autoironija – ismijavanje i malograđanštine i vlastite poze.
Kraj pokreta i ono što je ostalo
Sami učesnici su 1987. godine, u svom stilu, šaljivo proglasili kraj novog primitivizma. Sastavi i humoristička emisija nastavili su raditi i poslije toga, a putevi nekadašnjih saradnika kasnije su se razišli, pa danas postoji više tumačenja ko je i koliko doprinio pokretu.
Nesporno je da je novi primitivizam promijenio način na koji se u domaćem rocku piše i pjeva. Pokazao je da lokalna tema, ispričana lokalnim jezikom, može doprijeti do publike daleko izvan grada u kojem je nastala. Taj se utjecaj i danas čuje kod sastava koji u svojim pjesmama kombinuju humor, društveni komentar i govor svakodnevice.
